Dzika Róża

Nadchodzi dzika róża

Różności

Smak dzieciństwa – czy warto przywrócić stare jabłka do szkolnych stołówek?

Warto wprowadzać dawne odmiany jabłek do szkolnych stołówek, ale najlepiej robić to stopniowo, jako urozmaicenie posiłków. Mogą zaoferować dzieciom inne smaki niż owoce, które zwykle trafiają do sprzedaży, a ich uprawa pomaga zachować różnorodność odmian. O powodzeniu zdecyduje jednak nie sentyment dorosłych, lecz to, czy uczniowie będą chcieli je jeść, a szkoła zdoła zapewnić owoce dobrej jakości w odpowiedniej ilości.

Co właściwie znaczy „stare jabłka”?

Nie chodzi o owoce długo przechowywane ani o jabłka gorszej jakości. „Stare jabłka” to potoczne określenie owoców dawnych odmian jabłoni: uprawianych od lat, często związanych z określonym regionem, lecz mniej powszechnych w regularnej sprzedaży. Takie odmiany mogą różnić się od siebie równie mocno, jak różnią się współczesne jabłka. Jedne są słodsze, inne wyraźnie kwaśne; mogą mieć odmienną jędrność, wielkość czy trwałość po zbiorze.

Ta różnorodność jest zaletą, jeśli szkoła chce poszerzyć wybór owoców. Jest też powodem, dla którego nie da się ocenić wszystkich dawnych odmian jednym zdaniem. Jabłko smaczne po upieczeniu niekoniecznie spodoba się dzieciom podane na surowo, a odmiana ceniona za aromat może okazać się kłopotliwa przy przechowywaniu i codziennym porcjowaniu.

Po co zmieniać jabłka w szkolnym jadłospisie?

Jabłko to wygodny owoc do podania w szkole: można je zjeść na surowo, dodać do surówki albo przygotować na ciepło. Włączenie dawnych odmian nie musi oznaczać rezygnacji z tych już kupowanych. Daje raczej okazję do wyboru: dziecko, któremu nie odpowiada bardzo słodki lub miękki owoc, może polubić jabłko bardziej kwaskowe i chrupiące — albo odwrotnie.

Znaczenie ma przede wszystkim jedzenie owoców i warzyw, a nie sama nazwa odmiany. WHO wskazuje co najmniej 400 g owoców i warzyw dziennie jako ogólny punkt odniesienia dla zdrowej diety. Jabłko może pomóc w osiąganiu tego celu, lecz nie zastąpi warzyw ani różnorodnych owoców. W przypadku szkolnego posiłku ważniejsze od tego, czy owoc brzmi tradycyjnie, jest to, czy trafia na talerz w dobrej jakości i zostaje zjedzony.

Powrót dawnych jabłek może mieć również wymiar edukacyjny. Degustacja pozwala porozmawiać o tym, skąd pochodzą owoce, dlaczego odmiany różnią się smakiem i co dzieje się z tymi, których nie spotyka się na co dzień w sklepach. Taka rozmowa ma sens zwłaszcza wtedy, gdy towarzyszy rzeczywistemu wyborowi, a nie jednorazowej akcji bez wpływu na jadłospis.

Czy dawne odmiany są zdrowsze od współczesnych?

Nie można przyjąć, że każde stare jabłko jest zdrowsze od każdego współczesnego. Są jednak wyniki, które uzasadniają zainteresowanie poszczególnymi odmianami. W badaniu 14 dawnych odmian uprawianych w północno-wschodnich Włoszech porównano je z sześcioma odmianami komercyjnymi. W badanych próbkach aktywność antyoksydacyjna była 3–9 razy wyższa w skórce dawnych jabłek i 2–5 razy wyższa w ich miąższu.

Badacze analizowali także wybrane polifenole — związki roślinne obecne w jabłkach. Suma ośmiu badanych polifenoli w miąższu dawnych odmian wynosiła od 18,33 do 48,01 mg na 100 g, a w porównywanych jabłkach komercyjnych od 12,38 do 22,1 mg na 100 g. Zakresy te częściowo się pokrywają, co samo w sobie przypomina, jak istotna jest konkretna odmiana.

Wynik laboratoryjny nie mówi jeszcze, że dziecko, które zje dane jabłko, odniesie większą korzyść zdrowotną niż po zjedzeniu innego. Badanie dotyczyło określonych owoców z Włoch, a nie wszystkich starych odmian czy jabłek dostępnych dla polskich szkół. Nie warto więc uzasadniać zakupów obietnicą wyjątkowych właściwości zdrowotnych bez danych o owocach, które rzeczywiście trafią do stołówki. W praktyce dobrze przyjęte jabłko, które uczniowie zjadają, będzie bardziej użyteczne w jadłospisie niż odmiana o interesującym składzie, która regularnie wraca niezjedzona.

Co zyskujemy, zachowując dawne odmiany jabłoni?

Dawne i lokalne odmiany są częścią różnorodności genetycznej jabłoni. Zachowanie ich w uprawie daje możliwość korzystania z różnych cech roślin także w przyszłości. Mogą być źródłem materiału przydatnego hodowcom, na przykład przy poszukiwaniu odporności na choroby. Nie chodzi zatem wyłącznie o odtworzenie zapamiętanego smaku, ale również o utrzymanie wyboru, którego nie zapewnia uprawa ograniczona do wąskiej grupy odmian.

Badania tradycyjnych odmian, między innymi Batul, Pónyik i Sóvári, wskazały u części z nich wysoką lub umiarkowaną odporność na niektóre choroby jabłoni, takie jak parch, mączniak czy zaraza ogniowa. To cenna informacja przy doborze drzew do uprawy, lecz nie dowód, że wszystkie dawne odmiany dobrze radzą sobie z chorobami albo że sad można prowadzić bez ochrony. Odporność zależy od odmiany i konkretnego zagrożenia.

Dla szkoły argument związany z bioróżnorodnością może mieć znaczenie przy wyborze dostawcy, zwłaszcza jeśli owoce pochodzą z sadów utrzymujących mniej rozpowszechnione odmiany. Nie powinien jednak przesłaniać podstawowych wymagań: jabłka muszą być odpowiednie do podania dzieciom, mieć potwierdzone pochodzenie i docierać w jakości, którą stołówka jest w stanie utrzymać do chwili wydania posiłku.

Dlaczego sam zakup owoców nie wystarczy?

Dostępność nie jest tym samym co spożycie. Pokazuje to badanie szkolnych obiadów w Szwecji, w którym mediana ilości zjedzonych przez uczniów warzyw i owoców wyniosła 20,4 g. Było to znacznie mniej niż 100 g przyjmowane tam jako punkt odniesienia przy planowaniu ilości podawanych w szkole. Badanie dotyczyło szkolnego bufetu, przede wszystkim warzywnego, więc nie pozwala przewidzieć, ile dawnych jabłek zjedzą uczniowie w Polsce. Przypomina jednak o ważnej różnicy: owoce wydane przez stołówkę niekoniecznie są owocami zjedzonymi.

W przypadku jabłek liczy się nie tylko smak. Dziecko może odłożyć owoc, jeśli jest dla niego za duży, zbyt twardy albo niewygodny do zjedzenia w czasie przerwy. Z kolei krojenie ułatwia spróbowanie nowej odmiany, ale wymaga odpowiedniej organizacji przygotowania i podania. Szkoła powinna więc sprawdzać odmiany w takich warunkach, w jakich zamierza je później serwować.

Trzeba też uwzględnić stronę zakupową. Dawne odmiany mogą różnić się dostępnością w ciągu roku, wielkością owoców i tym, jak znoszą przechowywanie. Dla stołówki ważne są powtarzalne dostawy oraz możliwość zamówienia ilości odpowiadającej liczbie uczniów. Jeśli wybrana odmiana jest dostępna tylko przez krótki czas, rozsądniej potraktować ją jako propozycję sezonową niż budować na niej stały jadłospis.

Jak sprawdzić, czy takie jabłka mają miejsce w stołówce?

Najbezpieczniej zacząć od niewielkiej próby i oceniać odmiany osobno. Sama etykieta „tradycyjne” nie odpowie na pytanie, czy dzieci wolą owoc słodki, kwaśny, twardy czy bardziej miękki. Prosty test może połączyć opinię uczniów z obserwacją tego, ile owoców rzeczywiście znika z talerzy.

  • Zorganizuj degustację w ciemno. Podaj uczniom cząstki różnych jabłek i zapytaj, które smakują im najbardziej, bez wcześniejszego sugerowania, że dawna odmiana powinna wygrać.
  • Dopasuj sposób podania do owocu. Odmiany chętnie jedzone na surowo podawaj jako przekąskę; bardziej kwaśne można wypróbować w surówce lub pieczonym deserze i sprawdzić reakcję dzieci.
  • Zacznij od małych porcji na próbę. Możliwość dokładki ułatwi ocenę zainteresowania, zanim szkoła zamówi większą partię.
  • Porównaj wydane porcje z resztkami. Zapisuj, ile jabłek podano i ile wróciło niezjedzonych. Pozwoli to odróżnić pozytywne opinie z degustacji od codziennych wyborów uczniów.

Przy wyborze dostawcy warto ustalić nazwę odmiany, termin dostępności oraz to, czy owoce będą nadawały się do planowanego sposobu podania. Dzięki temu stołówka może zamówić jabłka na konkretny posiłek, zamiast dopiero po dostawie zastanawiać się, co zrobić z owocami zbyt kwaśnymi do jedzenia na surowo lub nietrwałymi w przechowywaniu.

Powrót smaku dzieciństwa ma sens wtedy, gdy prowadzi do dobrego posiłku dla dzisiejszych uczniów. Dawne jabłka mogą wzbogacić szkolny jadłospis i pomóc zachować mniej rozpowszechnione odmiany, ale ich miejsce w stołówce najlepiej ustalać na podstawie jakości dostaw, opinii dzieci i ilości zjadanych owoców.

Przeczytaj również: